In Paul van Ostaijens ‘Melopee’ is alles in beweging, maar die beweging is opvallend traag, gelijkmatig en onderling verbonden. Onder de maan glijdt de rivier, over de rivier glijdt de maan, en op de rivier glijdt een kano naar zee. In de laatste regels wordt ook de man in de kano zichtbaar. Rivier, maan, kano en man vloeien samen tot één gezelschap dat gedwee naar zee schuift. Die eenwording vormt de kern: mens en landschap zijn geen tegenovergestelde werelden, maar reisgenoten in dezelfde langzame stroom. De slotvraag ‘Waarom schuiven de maan en de man getweeën gedwee naar de zee’ vraagt niet naar nut of doel, maar verwondert zich over dat vanzelfsprekende meeglijden.
De bouw maakt van die gedachte een hoorbare ervaring. Het gedicht heeft geen eindrijm, maar drijft volledig op ritmische herhaling. Het werkwoord ‘schuift’ keert in bijna elke regel terug en geeft alles dezelfde glijdende cadans: de rivier schuift, de maan schuift, de kano schuift. De eerste drie regels bouwen een keten van posities op: onder de maan, over de rivier, op de rivier. Zo verschuift de blik telkens een laag, waardoor het tafereel tegelijk eenvoudig en ruimtelijk is. Daarna versmallen de regels even: ‘Langs het hoogriet / langs de laagwei’. Het parallellisme tussen hoog en laag zet een verticale as in het landschap, terwijl de lange rivier en het schuiven een horizontale lijn trekken. Ook de zinsbouw glijdt: regels kennen nauwelijks interpunctie, waardoor de zinnen in elkaar overvloeien zoals het water naar zee.
De klankwerking ondersteunt die traagheid. De ‘sch’-klank van ‘schuift’ glijdt zelf over de regels; de lange aa’s in ‘maan’, ‘lange’ en ‘laag’ houden het ritme open. In de slotzin krijgt ‘getweeën gedwee’ een bijna rijmende, zachte nadruk. Dat woord ‘gedwee’ is cruciaal: het betekent volgzaam, zonder verzet. De maan is al eerder ‘moede’ genoemd, en wie moe en gedwee is, laat zich meevoeren zonder te sturen. Doordat de maan in regel zeven ‘schuivende maan’ wordt, krijgt ze bovendien een actieve rol: de kano lijkt niet alleen door het water, maar ook met de maan mee te glijden. In de regel ‘Zo zijn ze gezellen naar zee de kano de maan en de man’ ontbreekt elke interpunctie; daardoor staan de drie niet hiërarchisch onder elkaar, maar als volledig gelijke reisgenoten. De man wordt pas op het einde expliciet genoemd, alsof hij lange tijd verborgen zat in het landschap. Hij is geen krachtige roeier, maar een van de gezellen. De zee zelf blijft een open bestemming: ze kan rust, eeuwigheid of overgave betekenen, maar het gedicht vult haar niet in. Juist daardoor krijgt de tocht iets bezwerends.
Wat ‘Melopee’ bijzonder maakt, is dat de vorm precies het gevoel opwekt dat de woorden beschrijven. De titel verwijst naar een zangerige, melodische voordracht, en inderdaad werkt de tekst als een mantra die blijft hangen. Van Ostaijen, een van de grote vernieuwers van de Nederlandstalige poëzie, laat hier zien dat herhaling geen lege opsmuk is, maar een manier om de grens tussen mens, ding en natuur vloeibaar te maken. Met weinig middelen — een rivier, een maan, een kano, een man — bouwt hij een ritmisch geheel waarin de vraag belangrijker wordt dan het antwoord. Het antwoord op de slotvraag wordt niet gegeven, en dat lijkt de bedoeling: wie zich aan dit vers overgeeft, schuift al lezend mee, gedwee en zonder antwoord, naar de zee.