W pierwszej strofie „Daremnych żalów” Adam Asnyk nie buduje nastroju stopniowo, lecz od razu wydaje wyrok: „Daremne żale, próżny trud, / Bezsilne złorzeczenia!”. Trzy równoległe określenia tworzą rytmiczną litanię niemocy, a zarazem pokazują, że wiersz ma konkretnego odbiorcę — zbiorowe „wy”, pogrążone w rozpamiętywaniu tego, co bezpowrotnie minęło. Nie jest to zatem prywatna elegia, lecz głos zwrócony do wspólnoty. Centralna myśl utworu jest bezkompromisowa: żaden cud nie przywróci „przeżytych kształtów” do istnienia, a uporczywe trwanie przy przeszłości pozbawia człowieka zdolności sięgania po „życie nowe”. Jedyną sensowną postawą jest pójście naprzód razem z Żywymi.
Ta myśl znajduje oparcie w budowie wiersza. Cztery czterowersowe strofy o rymach krzyżowych i naprzemiennej, regularnej długości wersów nadają tekstowi charakter zwięzłej formuły, bliskiej epigramatowi. Rymy łączą się w pary o silnym brzmieniu: „trud” – „cud”, „fal” – „żal”, „iść” – „liść”, dzięki czemu każda strofa zamyka się jak celna pointa. Pierwsza i ostatnia zwrotka tworzą klamrę: powtarzają się w nich te same epitety — „daremne”, „próżny”, „bezsilne” — tyle że pod koniec zostają wypowiedziane już nie jako rozpoznanie sytuacji, lecz jako wyrok. W środkowych strofach dominuje czasownikowy ruch: świat „nie odda”, ogień i miecz „nie zdołają” powstrzymać myśli, „trzeba iść”, a fale życia płyną naprzód. To nagromadzenie czasowników dynamizuje wypowiedź i sprawia, że jej przesłanie nie ma nic wspólnego z bierną rezygnacją.
Słownictwo wiersza zbudowane jest na wyraźnym kontraście martwoty i życia. Po jednej stronie pojawiają się „przeżyte kształty”, „zniknione mar szeregi”, „uwiedłe laury” — obrazy związane z zanikaniem, wspomnieniem i sztuczną dekoracją. Po drugiej stronie stają „Żywi”, „życie nowe”, „fale życia” oraz droga, po której świat sam podąża. Kluczowe jest słowo „naprzód”: w trzeciej strofie Asnyk nie formułuje prośby, lecz powinność — „Trzeba z Żywymi naprzód iść”. Kapitalizacja słowa „Żywymi” dodatkowo je wywyższa: żywi nie są tu jedynie przypadkową grupą, ale wspólnotą etyczną, wobec której istnieje zobowiązanie. Obraz uwiędłego lauru dopełnia tej opozycji. Laur to znak dawnej chwały, ale też liść, który po odcięciu od rośliny staje się martwą ozdobą. Strojenie nim głowy „z uporem” nie jest zatem wiernością pamięci, lecz próżnym gestem, niemal kostiumem.
Na osobną uwagę zasługuje obraz myśli w biegu. Ogień i miecz, narzędzia niszczenia, nie zdołają jej powstrzymać. To dopowiedzenie rozszerza znaczenie wiersza: nie chodzi tu tylko o melancholię jednostki, ale o proces historyczny, który ma własną dynamikę. Świat idzie „swoją drogą” — a to oznacza zarówno obojętność na ludzkie skargi, jak i szansę dla tych, którzy potrafią się w ów ruch włączyć. Żal i gniew zostają więc nazwane nie tylko uczuciami bolesnymi, ale przede wszystkim bezskutecznymi.
Ostatnia strofa powraca do tonu bezpośredniego napomnienia: „Wy nie cofniecie życia fal! / Nic skargi nie pomogą!”. Fala życia to metafora szczególnie trafna: jest nieuchronna, zbiorowa, płynna; nie da się jej zawrócić gestem ręki ani siłą woli. W tych słowach słychać nie okrucieństwo, lecz trzeźwość kogoś, kto każe spojrzeć na świat takim, jaki jest. Wiersz nie brzmi więc jak elegia, lecz jak decyzja.
Znaczenie „Daremnych żalów” wynika z połączenia bardzo zwięzłej formy z wyraźnym przesłaniem światopoglądowym. Wiersz bywa odczytywany jako manifest postawy, która w polskiej literaturze drugiej połowy XIX wieku zwracała się ku życiu, przyszłości i działaniu, przeciwstawiając się kultowi martwej przeszłości. Mimo programowego charakteru nie jest to jednak sucha publicystyka: obrazy lauru, fal i drogi oraz powracające rymy nadają tekstowi siłę zaklęcia. To wiersz o czasie, który płynie obok nas, i o wyborze, by zamiast odwracać się wstecz, przyjąć jego kierunek.