Los wiejskiego chłopca, który za wszelką cenę dąży do wiedzy, Kasprowicz zamyka w krótkiej, gorzkiej historii. Zimą chłopiec przemierza milę do szkoły w mróz czy zawieruchę, wieczorami uczy się w chłodnej chacie, latem pasie bydło z Homerem i Wergiliuszem pod pachą, znosząc drwiny otoczenia. Później wyjeżdża na studia do miasta; rodzice czekają, a on w listach obiecuje, że skończy naukę, choć narzeka na biedę i nadmiar pracy. Puenta przynosi gorzką dwuznaczność: słowo „skończę” z listu znaczyło ukończenie studiów, ale wiersz dopowiada, że chłopiec „skończył” inaczej — umarł na suchoty. Ojciec i matka zostają z nadzieją, która okazuje się złudna. Widać w tej opowieści los zdolnego wiejskiego dziecka, które wyrywa się z biedy, ale płaci za to najwyższą cenę. Czytelnik odczuwa żal, że tyle samozaparcia nie doczekało spełnienia. Utwór budzi podziw dla uporu i współczucie; ton pozostaje powściągliwy, niemal sprawozdawczy, przez co finał uderza mocniej.
Z chałupy (XXXIX) — Streszczenie
Rano, zimą, mróz czy zawierucha, W surduciku do szkoły o milę, A wieczorem w chacie późne chwile Z książką, z piórem, chociaż w ręce chucha.
Latem, wolny, zastąpi pastucha, A pod pachą Homery, Wirgile; Ludzie czasem poszydzą niemile, Lecz on pasie i ludzi nie słucha...
I tak wyrósł... I dalej w stolicę... Tam to wiedzy głęboka jest rzeka... Ojciec czeka i matula czeka...
A on pisał: »Kochani rodzice!... Skończę... bieda... dużo do roboty...« I dziś skończył... umarł na suchoty...